Een geheugen als een olifant

Kent u die reclame nog? “Bedenk goed wat je met je laatste Rolo doet?” We zien een babyolifant in een dierentuin en een jongen die hem uitdaagt, door op het laatste moment zijn laatste Rolo snel in zijn eigen mond te stoppen. Enkele jaren later zien we een volwassen olifant in een parade en dit keer een man aan de zijlijn die op een Rolo kauwt. De olifant geeft de man een ferme tik met zijn slurf en loopt verder, waarbij hij treiterend trompettert. Het was een briljante link naar het bekende gezegde. Maar, hoeveel waarheid bevat zo’n gezegde eigenlijk?

Zeven jaar na de reclame zit een man op zijn gemak een kudde Aziatische olifanten te observeren. Er lijkt niets aan de hand. De jongeren spelen. De ouderen kijken toe. Dan steken ze de rivier over en verandert hun gemoedstoestand. De ouderen vormen een cirkel en houden de jongeren in het midden, onderwijl nog meer stresssymptomen vertonend. De man kon echter geen enkele bedreiging ontdekken. Later bleek dat mensen de kudde meerdere malen uit dit gebied hadden verjaagd. De olifanten herinnerden zich dat en namen automatisch voorzorgsmaatregelen.

Onderscheid tussen stemmen
Wetenschappers hebben zelfs ondervonden dat de dieren in dit soort gebieden ook hun voorkeuren voor voedsel en routes aanpassen op basis van opgedane ervaringen. Zo maken olifanten eerder gebruik van onbeschermde gebieden zoals koffieplantages om zich van het ene gebied naar het andere te verplaatsen. Of ze verplaatsen zich ’s nachts door bewoond gebied, zodat het risico op een ongewenste en onaangename ontmoeting met de mens aanzienlijk wordt verkleind. Ook bij de Afrikaanse olifant worden gelijksoortige observaties gedaan. Zo heeft de olifant in een bepaalde regio in Kenya te maken met twee bevolkingsgroepen. De ene groep jaagt de dieren actief weg, terwijl ze van de andere groep niets te vrezen hebben. De dieren weten feilloos het verschil tussen stemmen van de ene of de andere stam. Ook kunnen zij onderscheid maken tussen mannenstemmen en vrouwen- en kinderstemmen. Al doende leert men, is een mooi spreekwoord en zeer zeker van toepassing op deze onderzoeken. Het gedrag dat de ouderen vertonen, wordt automatisch gekopieerd door de jongeren.

Groot aanpassingsvermogen
Aangezien olifanten tot veel in staat zijn; zoals samenwerken, zichzelf herkennen en empathie tonen, is het in zijn geheel niet verwonderlijk dat het dier een aanpassingsvermogen heeft dat in verhouding staat tot zijn grootte. Meer inzicht hierin kan een sleutelrol spelen in het behoud van deze prachtige dieren. Dus duurt het onderzoek voort.

foto: Anja Voorn

Is een wereld zonder olifanten denkbaar?

Een wereld zonder olifanten is eigenlijk niet voor te stellen. Maar die mogelijkheid is zeker niet ondenkbaar, tenzij we met wereldwijde inspanningen erin slagen de levensbedreigende activiteiten tegen de olifanten te stoppen.

Tussen 2002 en 2013 is het aantal bosolifanten in Centraal-Afrika met 65% afgenomen. De toename van de stroperij in het midden van de jaren 2000, in combinatie met verlies van leefgebied, heeft ook geleid tot een gestage afname van de olifantenpopulaties in een groot deel van Afrika. In Tanzania is 60 procent van het aantal olifanten in de afgelopen jaren vermoord. Tijdens de conferentie over de ‘Illegale Wildlife Trade’ in Londen, hebben experts op het gebied van natuurbehoud zich aangesloten bij wetshandhavers en overheidsfunctionarissen wereldwijd, om te benadrukken dat de wereld serieuze maatregelen moet nemen tegen wildlife-criminaliteit.

De conferentie kwam twee jaar nadat de Obama-regering een streng verbod op ivoorverkopen in de Verenigde Staten oplegde. Die inspanning speelde een grote rol in de hoop dat China —‘s werelds grootste ivoormarkt— hetzelfde zal doen.


Er is meer nodig om olifanten te beschermen
Maar er is meer nodig om olifanten voor uitsterven te behoeden. Twee grote markten voor ivoor —de Europese Unie en Japan— zouden ook de binnenlandse ivoorhandel moeten verbieden. Gedreven door criminele organisaties in Afrika en Azië, worden olifanten vermoord voor de hoge waarde van hun slagtanden, om te worden gebruikt voor gesneden beelden en snuisterijen.
Hoewel natuurcriminaliteit niet dezelfde aandacht krijgt als de handel in wapens, drugs en mensen, zijn de misdadigers net zo meedogenloos. Voor de mensen die leven in landen waar olifanten voorkomen, zijn olifanten meer dan de meest iconische soorten op welk continent dan ook. Ze zijn een belangrijke bron van inkomsten uit het toerisme.

Als we de resterende olifanten in de wereld willen beschermen, moet de poliktiek zich inzetten voor ondersteuning van de landen waar olifanten wonen en van wie de gemeenschappen worden bedreigd door netwerken voor criminele mensenhandel.

Zorgverzekeraar DSW wekt verkeerde indruk met illustratie olifantje

Zorgverzekeraar DSW gebruikt in hun teksten en illustraties een olifant die als huisdier wordt neergezet. DSW Zorgverzekeraar stuurt enveloppen in groot formaat, met daarin de nieuwe polissen, naar haar verzekerden waarop een babyolifant staat weergegeven, samen met een gezin. De vader, moeder en twee kinderen zijn op de rug van het olifantje geklommen om hier vervolgens vrolijk hand in hand een dansje op te doen. Dit is niet meer van deze tijd. De illustratie met vier mensen op de rug van een olifant, wekt een heel verkeerde indruk. De afbeelding op deze envelop is confronterend, wanneer er een vergelijking wordt gemaakt met de olifanten uit de toeristenindustrie.

De redactie van Lezerzzz heeft zorgverzekeraar DSW aangeschreven en gevraagd naar een reactie. DSW Zorgverzekeraar stuurt enveloppen in groot formaat, met daarin de nieuwe polissen, naar haar verzekerden waarop een babyolifant staat weergegeven, samen met een gezin. De vader, moeder en twee kinderen zijn op de rug van het ‘huisdier’ geklommen om hier vervolgens vrolijk hand in hand een dansje op te doen. Het is een tekening die gemaakt is door striptekenaar en illustrator Peter van Dongen. Richard Helwig van Lezerzzz legde deze vorm van communiceren voor aan de organisatie Vrienden van de Olifant.

Op de website van DSW Zorgverzekeraar staat onder meer weergegeven: ‘En onze familie met haar olifantje Trusto is ontegenzeggelijk uniek. De eigenzinnige DSW familie bedient een omvangrijke familie verzekerden en heeft een familie met een eigenzinnig huisdier als herkenningsteken in zijn communicatie.’ En:‘Ons olifantje Trusto is evenzeer de personificatie van de rol die DSW met verve en vasthoudendheid vervult in de samenleving van marktwerking, verharding, economische storm, collectieven en fusies tussen grote zorgverzekeraar. Trusto is onze tolk in de dialoog met iedereen. Iedereen is ontvankelijk voor een jonge olifant, die het goede in de wereld ziet en dat probeert waar te maken.’

Liggend op een bank
Opvallend is dat DSW Zorgverzekeraar ‘haar’ babyolifant niet alleen in de gepubliceerde teksten als huisdier ziet, maar dat ook in allerlei illustraties zo presenteert. Waaronder die van een gezin van vier personen, staand op de rug van dit dier. Duizenden en duizenden verzekerden hebben deze envelop inmiddels in hun brievenbus ontvangen. Op de Facebookpagina van deze zorgverzekeraar wordt onder meer een illustratie weergegeven van dit olifantje, wandelend in een apotheek. Ook is er een foto op die pagina te vinden van een gezin dat een ziekenhuis uitloopt, waarbij het olifantje vrolijk meegaat. Met een beetje zoeken op internet is er zelfs een illustratie te zien van ditzelfde dier, liggend op een bank, naast een man die in de huiskamer op zijn computer bezig is met het bekijken van de website van DSW.

Behoorlijk confronterend
Vrienden van de Olifant geeft steun aan concrete projecten om de olifanten in Azië en Afrika te beschermen. Ik vraag Inge Lenior, secretaris van deze organisatie, naar haar mening: ‘Wij vinden het heel goed dat DSW Zorgverzekeraar door de website Lezerzzz wordt aangesproken op de illustraties van het olifantje, dat als huisdier wordt neergezet. De afbeelding op deze envelop is behoorlijk confronterend, wanneer er een vergelijking wordt gemaakt met de olifanten uit de toeristenindustrie. We mogen ervan uitgaan dat DSW zich er niet van bewust van is, wat de olifanten moeten doorstaan. Dat de olifanten niets verkeerd hebben gedaan, maar voor hun leven zijn geketend.’

Heel verkeerde indruk
De illustratie met vier mensen op de rug van een olifant, wekt volgens Inge een heel verkeerde indruk. ‘Beschermingsorganisaties, waaronder Vrienden van de Olifant, doen enorm hun best om aandacht te vragen voor de bescherming van olifanten uit onder meer de toeristenindustrie. Een ritje op de rug van een olifant wordt door toeristen gezien als een groots avontuur, maar voor de olifant is elke rit een lijdensweg. Wat voor een leed aan een olifantenritje vooraf gaat, weten de toeristen vaak niet. Er is maar weinig zo vertederend als een babyolifant. Amper een meter hoog en ze kunnen al voetballen, basketballen en schilderen. Het zijn de absolute sterren van Thailand, in de straten van Bangkok en in de olifantenkampen. Een bijna onmisbare toeristische trekpleister. Zo ook voor de jaarlijks honderdduizend Nederlanders die Thailand bezoeken. Een miljoenenindustrie die de Aziatisch olifant verder met uitsterven bedreigt. Nadat de babyolifant is gevangen, ondergaat het dier een zeer brute mishandeling. Het jong wordt vastgebonden, krijgt geen water of eten en wordt dagen achtereen met stokken geslagen. Dit om de wil van de olifant te breken. Regelmatig overlijdt een jong aan de verwondingen, stress, ondervoeding of van verdriet, omdat het heeft gezien hoe haar familie voor haar ogen is vermoord.’

Een vreselijk bestaan
Inge geeft aan dat olifanten in grote steden, zoals Bangkok, haast bij het gewone stadsleven lijken te horen. ‘Voor de olifant is er niets minder waar dan dat. Het geluid van de miljoenen auto’s, motoren en tuktuk’s en het andere stadsgeluid bezorgt de olifant veel stress. Door het excellente gehoor komt het geluid veel harder binnen als bij ons mensen. Een olifant ‘hoort’ ook via zijn poten. Er zitten honderden zenuwen in, waardoor ze soortgenoten op tientallen kilometers afstand kunnen ‘horen’. De trillingen van de stad zijn een kwelling voor de olifant. Laat staan het dag in, dag uit lopen op het harde asfalt. Daarnaast leven de olifanten onder verschrikkelijke omstandigheden. De olifant is het merendeel van de dag en de nacht met kettingen vastgelegd aan een boom, een vreselijk bestaan!’

Groeiende miljoenenindustrie
Achter de glimlach van de toerist die poseert naast een olifant schuilt volgens Vrienden van de Olifant een duistere werkelijkheid van martelingen, smokkelen en het doden van olifanten. Inge: ‘Een groeiende miljoenenindustrie waar corrupte lokale overheden graag een graantje van meepikken. Er zijn olifantenkampen die goed zorgen voor hun olifanten. Het merendeel zijn echter commercieel gedreven ondernemingen die de olifanten tegen elke prijs uitbuiten. Ze verdienen goud geld, terwijl massa’s toeristen met de olifant op de foto gaan, lachen als ze met elkaar voetballen, een tochtje maken op hun rug of in onze buidel tasten om een, met de slurf gemaakte, verftekening te kopen. En hoe trots laten we na thuiskomst de foto’s ervan aan iedereen zien? “Wat zijn het toch een slimme dieren”, zeggen we er dan goedkeurend bij.’

DSW Zorgverzekeraar is om een reactie gevraagd. Hier is niet op gereageerd. Peter van Dongen gaf het volgende aan: ‘Ik heb het artikel gelezen en ik ben uiteraard voor een betere wereld, minder oorlog en meer vrede. Als het hier ging om een foto waarop een familie is te zien die bovenop een (echte) olifant staat, dan kost het me weinig moeite mee te gaan in de redenering zoals beschreven. Maar uiteindelijk wordt hier gesproken over een tekening. Ik zou zeggen: tja, wat zou ik eigenlijk zeggen, iedereen heeft recht op haar of zijn mening. Gelukkig maar.’

Sierraden van olifantenhaar en huid, een wrede trend.

Een verontrustende ontwikkeling in het modebeeld is een toename van de vraag naar sierraden gemaakt van dierlijk materiaal zoals olifantenhuid en -haar. De wrede modetrend zet het voortbestaan van de toch al kleine populatie overgebleven olifanten in met name Vietnam onder druk. Er leven slechts 80 olifanten in gevangenschap en ongeveer 100 in het wild. In 1990 bestond de populatie wilde olifanten nog uit 2000 dieren. In het nabijgelegen Myanmar en andere Aziatische landen worden olifanten ook in toenemende mate gedood om te kunnen voorzien in een groeiende vraag naar olifantenhuid en haar in het eigen land en in China. In deze landen gelooft men dat olifantenhuid en -haar bijdraagt in de genezing van huidproblemen als eczeem of acne. Er bestaan vermoedens dat het meeste olifantenhaar, niet zelden compleet met staarten, wordt binnengesmokkeld vanuit de buurlanden van Vietnam en zelfs vanuit Afrikaanse landen.

Het gebeurd zelfs dat door de stropers voor het gemak de hele staart bij de olifant eraf wordt gesneden. Bij olifanten in gevangenschap wordt de staart of een gedeelte ervan bruutweg afgehakt. De staart is een heel belangrijk instrument voor de olifanten. Zij gebruiken hun staart om insecten te verjagen en de achterzijde van hun lichaam schoon te houden. De haren zijn uiterst gevoelig en hebben een vergelijkbare functie als snorharen bij katachtigen. Olifanten tasten met hun staartharen hun directe omgeving achter zich af en weten zo precies waar hun baby loopt. Door de haren eruit te plukken of door de onderste staart helemaal af te knippen raakt de olifant in feite gehandicapt.

Verlies van leefgebied en stroperij hebben ertoe geleid dat de populatie olifanten ernstig is teruggelopen in Thailand, Vietnam, Myanmar, Cambodja en Laos, waar de dieren al eeuwenlang worden aanbeden. De etnische minderheden in de provincie Dak Lak in Vietnam hebben een diep spiritueel respect voor de dieren. Dit gebied werd ook wel het “olifantenrijk” genoemd vanwege de grote kuddes die eens in de bossen rondliepen, maar die nu bijna allemaal zijn verdwenen.

Volgens een Vietnamese legende werd het bij toeval op de bosbodem vinden van een staarthaar, als een symbool van geluk beschouwd. Maar het actief afsnijden van staarten of het plukken van haren voor de handel is nooit een onderdeel van de traditie geweest. De huid wordt direct nadat een olifant is gedood verwijderd om de huid zo vers mogelijk te kunnen verwerken in hoogwaardige handelsproducten. Volgens onderzoeken naar de verkoop kan de prijs voor een product gemaakt van olifantenhaar en/of huid oplopen tot US $ 900 per item. De toenemende vraag naar lichaamsdelen als haar en huid van olifanten is een wrede trend die gestopt moet worden.

Foto’s; Elephant Family en Africa facts

Voortrekkersrol Kenia bij bescherming Afrikaanse olifanten

Eind 2013 maakten Gabon, Tsjaad, Tanzania, Botswana en Ethiopië zich ernstige zorgen over de snelheid waarmee Afrikaanse olifanten werden gedood om ivoor te leveren aan illegale markten in Azië, in het bijzonder aan China. De meerderheid van de huidige populatie Afrikaanse bos- en savanneolifanten leeft in deze landen. Om zich actief te kunnen inzetten om de dieren voor uitsterven te behoeden, richtten deze vijf landen in februari 2014 het Elephant Protection Initiative (EPI) op, tijdens een conferentie in Londen over de illegale handel in wilde dieren en dierproducten. De laatste bijeenkomst van de conferentie werd onlangs op 11 oktober in Londen gehouden. EPI is de reactie van Afrika op de olifantenstroperijcrisis. De natuurlijke rijkdommen van Kenia en de andere Afrikaanse landen zijn van essentieel belang voor het levensonderhoud, de economische groei en het streven naar duurzame ontwikkeling van hun burgers.

De vijf landen waren het erover eens dat het stropen de instandhouding van ecosystemen, de economische ontwikkeling en de rechtsstaat ernstig ondermijnde. Ze erkenden ook dat de opbrengsten van de illegale handel vooral werden gebruikt ter ondersteuning van criminele activiteiten, gewapende conflicten en terrorisme. Negentien landen hebben zich inmiddels bij het beschermingsproject aangesloten. Kenia is in 2015 lid geworden van het initiatief. Op deze manier hopen de Afrikaanse landen de ivoorhandel volledig te kunnen uitroeien en de voortdurende stroperij olifanten op het continent te stoppen.

In de afgelopen drie jaar zijn er in Kenia zeker 100.000 olifanten gedood. Volgens de Kenya Wildlife Service bedroeg de olifantenpopulatie in december 2015 uit circa 35.000 dieren, die beschermt moeten worden. President Uhuru Kenyatta heeft de gehele ivoorvoorraad van Kenia buiten het economisch gebruik gehouden door deze te verbranden. Kenia wilde zo aantonen dat de economische waarde van ivoor en hoorn van de neushoorn flink daalt zodra het is vernietigd. Kenia heeft in totaal 105 ton ivoor en 1,5 ton hoorn verbrand.

Tijdens de bijeenkomst op 11 oktober van het Elephant Protection Initiative in Londen, riep First Lady Margaret Kenyatta meer Afrikaanse landen op om EPI actief te steunen, zodat de illegale handel op het hele Afrikaanse continent kan worden aangepakt om zo een ​​duurzaam ecosysteem te waarborgen. Kenia heeft toegezegd om een voortrekkersrol te spelen in de wereldwijde strijd tegen illegale ivoorhandel. Het land houdt strenge controles op de illegale handel in trofeeën op belangrijke in- en uitvoerhavens en arresteert daders die zich hier schuldig aan maken. Kenia zet zich ook in voor een betere samenwerking op dit gebied met de andere Afrikaanse landen.


“Om olifanten te beschermen is samenwerking van cruciaal belang.”, zei de First Lady. Margaret Kenyatta verzekerde zich ook van de toewijding van Kenia om het National Elephant Action Plans (NEAP)-platform te ondersteunen. Deze organisatie ontwikkelt in samenwerking met de lokale bevolking projecten die ervoor zorgen dat olifanten beter worden beschermd en dat lokale gemeenschappen economisch voordeel halen uit natuurbehoud. Elke belangrijke verandering die de mensheid teweeg heeft gebracht is altijd het resultaat geweest van een samenwerkingsproces.

Bron en onderste twee foto’s; Gilbert Koech.